Organisatie: Stichting Heerlijkheid Vijfheerenlanden
Locatie: Het Wiel van Bassa, Utrecht
Stichtingsjaar: 2021
Erfgoed: Beheer van historische hoogstamboomgaarden
Monumenten, musea, archieven en historische genootschappen: een groot deel van ons erfgoed kan niet zonder vrijwilligers die zich inzetten om het te behouden, door te geven en toegankelijk te maken. Om deze onmisbare inzet te waarderen en ondersteunen, riep het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) in 2020 de Erfgoedvrijwilligersprijs in het leven. In 2025 won Stichting Heerlijkheid Vijfheerenlanden de zilveren runners-upprijs. Samen met haar vrijwilligers zet de stichting zich in voor het behoud van het bijzondere cultuurlandschap rondom de Wiel van Bassa en de bijbehorende hoogstamboomgaarden.
Over de stichting en omgeving
De Wiel van Bassa bij Schoonrewoerd ontstond in 1573 na een dijkdoorbraak en is het grootste doorbraakwiel van Nederland. Rondom het wiel liggen waardevolle hoogstamboomgaarden van het Zuid-Hollands Landschap, met een grote cultuurhistorische, landschappelijke en natuurlijke waarde.
Om deze boomgaarden duurzaam in stand te houden en de jaarlijkse fruitoogst een zinvolle bestemming te geven, richtten betrokken bewoners samen met het Zuid-Hollands Landschap in 2021 stichting Heerlijkheid Vijfheerenlanden op. Vrijwilligers plukken het onbespoten hoogstamfruit, waarvan streekproducten worden gemaakt. De opbrengsten daarvan komen weer ten goede aan het beheer en behoud van het gebied en de lokale gemeenschap.
In slechts enkele jaren wist de stichting een indrukwekkend netwerk van ruim 150 vrijwilligers op te bouwen. Met veel ondernemerschap en betrokkenheid werken zij samen aan het behoud van een waardevol cultuurlandschap. Natuur, erfgoed én de lokale gemeenschap komen daarin op een bijzondere manier samen.
Maar wat heeft de zilveren runners-up Erfgoedvrijwilligersprijs stichting Heerlijkheid Vijfheerenlanden uiteindelijk gebracht? Vicevoorzitter Ton Stek vertelt wat er sinds de prijsuitreiking is gebeurd.
Een flinke impuls voor de zichtbaarheid
Direct na de prijsuitreiking deelde de stichting het goede nieuws met haar vrijwilligers en via de eigen website en sociale media. Ook regionale media pikten het verhaal op. Zowel Het Kontakt als het Algemeen Dagblad editie Rivieren en Utrecht besteedden aandacht aan de prijs.
“Publicitair heeft het weer een flinke impuls gegeven aan de PR van de Heerlijkheid.”
“Beide kranten hebben hier een mooi bericht van gepubliceerd, zowel in de fysieke krant als in hun online edities. Op de sociale media accounts van de Heerlijkheid (Facebook en Instagram) is een post gepubliceerd die veel ‘likes’ en commentaren kregen. Tenslotte hebben we op de homepage van de website een banner geplaatst die het hele jaar blijft staan, tot de volgende uitreiking van de Erfgoedvrijwilligersprijs in november 2026. Publicitair heeft het weer een flinke impuls gegeven aan de PR van de Heerlijkheid.”
Ook op de eigen website blijft de prestatie zichtbaar: tot de volgende uitreiking van de Erfgoedvrijwilligersprijs in november 2026 prijkt er een speciale banner op de homepage.
600 bomen en 60 oude fruitrassen
Maar het bleef niet bij extra zichtbaarheid. Samen met het Zuid-Hollands Landschap werkt de stichting aan het digitaal in kaart brengen van de 600 hoogstambomen in het gebied. Iedere appel- en perenboom krijgt een eigen code, die later gebruikt kan worden voor educatie en de registratie van de oogst.
“Uit deze digitalisering weten we nu dat we exact 60 oude appel- en perenrassen hebben staan: 33 appel- en 27 perensoorten. Samen met de pachter van Hoeve de Kruithof, Wim Scherpenzeel, tekenen we op dit moment de verhalen bij de bomen op, die we in deze herfst zullen verwerken tot een educatieprogramma voor onze vrijwilligers, maar ook voor alle mensen die het ‘rondje’ rondom de Wiel van Bassa wandelen of fietsen. Die route wordt door veel Schoonrewoerders gelopen, maar is tevens onderdeel van het landelijke wandelpad grote rivieren.”
Langs de publiek toegankelijke route rondom de Wiel van Bassa komen hiervoor ‘boomhangers’. Daarop staat informatie over de boom en het ras, aangevuld met een QR-code die bezoekers naar meer verhalen en wetenswaardigheden leidt. De stichting onderzoekt ook de mogelijkheid om de stem van de 76-jarige pachter hierin een plek te geven. Omdat de Wiel van Bassa een beschermd en uniek natuurgebied is, worden voor dit project bomen geselecteerd die langs de bestaande wandelroute staan. Zo blijft de informatie toegankelijk voor bezoekers, zonder het kwetsbare gebied extra te belasten.
Veiliger werken dankzij de prijs
Een deel van het prijzengeld werd geïnvesteerd in extra pluk- en snoeimaterialen om de vrijwilligers op een veilige manier hun werk te laten doen. Zo kocht de stichting onder andere een elektrische snoeischaar, werkhandschoenen en lichtere aluminium ladders. Ook kwam er een tweedehands ladderwagen, zodat de ladders gemakkelijker naar de boomgaarden kunnen worden vervoerd.
Kleine dingen werden niet vergeten: alle vrijwilligers kregen een eigen beker voor de koffie en thee tijdens de werkzaamheden.
“Naast alle concrete acties die we doen is het natuurlijk ook heel fijn om even wat ruimer in onze financiële jas te zitten.”
Die extra financiële ruimte helpt de stichting bovendien om verder vooruit te kijken. Samen met de Lions Club werden nieuwe hoogstambomen geplant. Zo wordt niet alleen gewerkt aan het beheer van vandaag, maar ook aan het behoud van het bijzondere landschap voor toekomstige generaties.
Nieuwe contacten en onverwachte kansen
De Erfgoedvrijwilligersprijs leverde ook nieuwe contacten op. Via het netwerk rondom de prijs kwam Heerlijkheid Vijfheerenlanden bijvoorbeeld terecht op de Immaterieel Erfgoedkalender van Landschap Erfgoed Utrecht. De maand augustus staat daarin in het teken van de oogsttijd bij de Heerlijkheid. Ton noemt het “een leuke bijvangst van zo’n mooie toekenning van de prijs.”
En al die ontwikkelingen staan niet op zichzelf. De stichting doet het samen met het Zuid-Hollands Landschap, pachter Wim Scherpenzeel en maar liefst 150 vrijwilligers en beschermers. Daarnaast verkopen ruim 50 wederverkopers de streekproducten die van de oogst worden gemaakt in Vijfheerenlanden en daarbuiten.
Zo heeft de Erfgoedvrijwilligersprijs voor stichting Heerlijkheid Vijfheerenlanden niet alleen voor erkenning gezorgd, maar ook ruimte gegeven om verder te investeren in mensen, kennis, zichtbaarheid én de toekomst van de hoogstamboomgaarden.
Meer over stichting Heerlijkheid Vijfheerenlanden
Benieuwd naar het werk van de stichting, de hoogstamboomgaarden en de (h)eerlijke streekproducten? Neem een kijkje op de website van stichting Heerlijkheid Vijfheerenlanden.